ستون فقرات مثل یک ستون بلند و انعطافپذیر در وسط بدن ما قرار دارد و از ۳۳ مهره کوچک ساخته شده که مثل حلقههای یک زنجیر رویهم چیده شدهاند. این مهرهها به چند بخش تقسیم میشوند: گردن، پشت، کمر، خاجی و دنبالچه. ستون فقرات وظیفه مهمی دارد؛ هم از نخاع که مثل یک کابل عصبی اصلی بدن است محافظت میکند، هم کمک میکند بدنمان صاف بایستد و به جهتهای مختلف حرکت کند. ستون فقرات شکلی شبیه به S دارد که باعث میشود فشارها و ضربهها را بهتر جذب کند. در گردن ۷ مهره و در کمر ۵ مهره وجود دارد که با دیسکهای نرم بینشان میتوانند خم شوند، بچرخند و به بدن انعطاف بدهند. گاهی اوقات ستون فقرات دچار مشکلاتی مثل انحراف (اسکولیوز)، دیسک کمر یا آرتروز میشود که حرکت و حالت بدن را سختتر میکند.
عکس واقعی ستون فقرات
عکس ستون فقرات واقعی و قدیمی انسان، که روی یک پایه چوبی دستساز قرار گرفته است. این نمونه فاقد مهره اطلس (اولین مهره گردن) است و عرض آن ۱۲ سانتیمتر، ارتفاع ۳۸ سانتیمتر، عمق ۱۸ سانتیمتر است(منبع).
لطفا برای دیدن تصاویر در ابعاد بزرگتر، روی آنها ضربه بزنید.
آناتومی ستون فقرات انسان را بشناسیم
ستون فقرات چیزی نیست جز مجموعهای مهرههای استخوانی، که روی همدیگر سوار شدهاند و محل اتصال آنها را مفصل میگویند. بین هر مهره، بالشتکهایی به نام دیسک است که این ویژگیها را دارد. از وسط ستون فقرات، یک نوار عصبی رد میشود که نخاع است. به نخاع، رشتههای عصبی نازکتری وصل میشود که از بین مهرههای ستون فقرات رد میشوند. علاوه بر اینها، چند ماهیچه در کنار ستون فقرات قرار دارد که به ثابتبودن و حرکتکردن ستون فقرات، کمک میکند.
ستون فقرات بخشی حیاتی از بدن است که وظیفه اصلیاش محافظت از نخاع، یعنی رشته اصلی عصبی بدن، و نگهداشتن ساختار بدن است. این ساختار از چندین مهره استخوانی تشکیل شده که رویهم قرار گرفتهاند و هر کدام با دیسکهایی از جنس بافت نرم و انعطافپذیر از دیگری جدا شدهاند تا فشار روی مهرهها کاهش یابد و بدن توانایی حرکت داشته باشد. این دیسکها مثل بالشتکهایی هستند که از ضربات محافظت میکنند و باعث میشوند خمشدن و پیچخوردن ستون فقرات راحتتر باشد. همچنین، ماهیچههایی در اطراف ستون فقرات وجود دارند که با ثابت نگهداشتن مهرهها، به تعادل بدن کمک میکنند و حرکتهای مختلف مانند خمشدن، چرخیدن و صاف ایستادن را امکانپذیر میسازند.
مهرهها؛ آجرهای ساختمان ستون فقرات
مهرههای ستون فقرات مثل بلوکهای کوچک ساختمانی هستند که کل ستون فقرات را میسازند. هر مهره از جنس استخوان است، یعنی مادهای محکم و مقاوم که میتواند بدن را نگه دارد و از نخاع که درون ستون فقرات قرار گرفته محافظت کند. هر مهره یک بخش جلویی به نام “بدنه” دارد که محکم و پهن است و بیشتر وزن بدن را تحمل میکند. پشت مهره، بخشی قوسدار وجود دارد که نخاع از میان آن عبور میکند؛ این قوس باعث میشود نخاع در جای امنی قرار بگیرد و از ضربهها دور بماند.
مهرهها بهصورت مرتب رویهم قرار گرفتهاند و هر کدام با کمک دیسکهایی از جنس بافت نرم از دیگری جدا شدهاند؛ این دیسکها مثل بالشتک عمل میکنند تا فشار کمتری به مهرهها وارد شود و ستون فقرات بتواند بهراحتی خم و راست شود. در طرفین هر مهره، بخشهایی قرار دارند که به آنها عضلهها و رباطها وصل میشوند و کمک میکنند ستون فقرات ثابت و محکم بماند؛ ولی همچنان بتواند حرکت کند.
به تصویر بالا نگاه کنید. در نگاه اول ممکن است به نظر برسد که مهرههای تشکیلدهنده ستون فقرات، یکسان و هماندازه و شبیه به یکدیگر هستند؛ درحالیکه یکی از نکات جالب درباره مهرههای ستون فقرات این است که تقریبا هیچکدام شبیه به دیگری نیستند و هرکدام بهتناسب کارکرد ویژهای که دارند، شکل متفاوتی هم دارند. برای نمونه به تصویر زیر نگاه کنید.
این مهرهها، تمام مهرههای سینهای ستون فقرات (۱۲ عدد) هستند؛ همانطور که میبینید، بعضی از آنها اختلاف کمی با یکدیگر دارند و بعضی از آنها از نظر اندازه یا نوع برجستگیها، کاملا با هم متفاوت هستند.
مفصلها؛ لولاهای بین مهرههای ستون فقرات
مفصلهای ستون فقرات مثل لولاهایی هستند که به هر مهره اجازه میدهند کمی حرکت کند، اما همچنان در کنار هم، ستون محکمی را تشکیل دهند. این مفصلها در دو طرف هر مهره قرار دارند و از جنس بافت نرم و انعطافپذیری ساخته شدهاند که به مهرهها اجازه میدهد خم و راست شوند یا کمی بچرخند، درست مثل اینکه درختی در باد کمی خم شود؛ اما همچنان سر جایش بایستد. این مفصلها با کمک دیسکهای بین مهرهها کار میکنند تا فشار و ضربههای کوچک را جذب کنند و به حرکت نرم و روان ستون فقرات کمک کنند. همچنین، مفصلها در کنار هم باعث میشوند که ستون فقرات هم ثابت بماند و هم انعطاف داشته باشد، تا بتوانیم بهراحتی بدنمان را خم کنیم یا بچرخانیم.
دیسکها؛ بالشتکهای بین مهرههای ستون فقرات
دیسکهای ستون فقرات مثل بالشتکهای نرم و انعطافپذیری هستند که بین مهرهها قرار گرفتهاند و از جنس بافتی نرم به نام غضروف ساخته شدهاند. این دیسکها جلوی اصطکاک و ساییده شدن مهرهها رویهم را میگیرند و کمک میکنند که ستون فقرات کمی خم شود و حرکت کند. هر دیسک مثل یک بالشتک پر از مایع عمل میکند که وقتی بدنمان را خم میکنیم یا میچرخانیم، فشار وارد شده را جذب میکند و از ضربههای ناگهانی که ممکن است به مهرهها آسیب بزند، جلوگیری میکند. بنابراین دیسکها نقش مهمی در حرکت راحت و بیدردسر ستون فقرات دارند و با انعطاف خود کمک میکنند که بتوانیم بدون آسیب به ستون فقرات خم شویم یا چرخ بزنیم.
هر دیسک از دو بخش اصلی تشکیل شده است: یک قسمت بیرونی محکمتر به نام “حلقه فیبری” و یک بخش داخلی نرم و ژلهمانند به نام “هسته پالپوز”. حلقه فیبری مثل دیوارهای محافظ عمل میکند و هسته نرم را در بر میگیرد. حلقه فیبری و هسته پالپوز در دیسک، با همکاری هم جلوی فشار و ضربههای روزمره به ستون فقرات را میگیرند. حلقه فیبری مثل دیوارهای محکم عمل میکند و از پخششدن یا بیرونزدن هسته ژلهای جلوگیری میکند. هسته پالپوز، که نرم و انعطافپذیر است، فشارهای وارده را جذب میکند و مثل یک کمکفنر عمل میکند تا مهرهها بدون آسیب حرکت کنند. آگاهی از این ساختار مهم است؛ چون وقتی دیسک آسیب میبیند و هسته به بیرون فشار میآورد، ممکن است اعصاب اطراف آن تحتفشار قرار بگیرند و باعث درد و مشکلات حرکتی شوند.
عصبها؛ پیامرسانهای ستون فقرات
رشتههای زرد رنگ نازکی که در تصویر بالا میبینید، رشتههای عصبی هستند که از بین مهرههای هر بخش ستون فقرات رد شده و به نخاع وصل شدهاند. در مجموع، ۳۱ جفت عصب نخاعی وجود دارد که بهصورت منطقهای بر اساس ناحیه ستون فقرات گروهبندی شدهاند. بهطور دقیقتر، هشت جفت عصب گردنی (C1-C8)، دوازده جفت عصب قفسه سینه (T1-T12)، پنج جفت عصب کمری (L1-L5)، ۵ جفت اعصاب خاجی (S1-S5) و یک جفت عصب دنبالچهای وجود دارد.
عصبهای ستون فقرات مثل کابلهایی هستند که پیامهای مغز را به بخشهای مختلف بدن میرسانند و برعکس. این عصبها از نخاع، یعنی رشته عصبی اصلی بدن، منشعب میشوند و از بین هر دو مهره ستون فقرات از سوراخهای کوچکی بیرون میآیند. هر گروه از عصبها به بخش خاصی از بدن وصل هستند، بنابراین میتوانند بهطور دقیق پیامهای حرکتی و حسی را منتقل کنند. بهعنوان مثال، عصبهای گردنی که از بالای ستون فقرات شروع میشوند، به سمت شانهها، بازوها و بخش بالایی قفسه سینه میروند و کنترل حرکت و حس در این نواحی را برعهده دارند.
نخاع یا اعصاب ستون فقرات
از وسط ستون فقرات، نخاع عبور میکند و رشتههای عصبی که از هر مهره رد شدهاند، به نخاع وصل میشوند. هر دسته از این رشتههای عصبی ستون فقرات، مسئول کنترل و عملکرد اعصاب در بخشهای مختلفی از بدن هستند.
عصبهای بخش میانی یا قفسه سینه به نواحی قفسه سینه و شکم پیام میفرستند، درحالیکه عصبهای قسمت پایینی (کمر و لگن) به پاها، لگن و اندامهای داخلی مثل روده و مثانه میروند. این عصبها باعث میشوند که ما بتوانیم عضلات بدنمان را کنترل کنیم و حسهایی مثل گرما، سرما یا درد را از پوستمان دریافت کنیم. به همین دلیل است که اگر جایی از نخاع آسیب ببیند، ممکن است حس یا حرکت بخش خاصی از بدن از دست برود؛ چون ارتباط آن قسمت با مغز مختل میشود. برای اینکه دقیقتر با کارکرد هر بخش از عصبهای ستون فقرات آشنا شوید، تصویر زیر را ببینید.
تصویر بالا بهخوبی نشان میدهد که هر کدام از عصبهای نخاعی، روی کدام یک از بخشهای بدن تأثیر میگذارند و به آن بخش، پیام میفرستند. عصبهای بالایی ستون فقرات، حرکت سر، گردن، تنفس، و ضربان قلب را کنترل میکنند. عصبهای میانی (در ناحیه قفسه سینه) به تنظیم دما و استحکام بدن کمک میکنند. عصبهای پایینتر (در ناحیه کمر) باعث حرکت باسن، زانو و پاها میشوند. عصبهای انتهایی هم عملکردهایی مثل کنترل مثانه، روده و عملکرد جنسی را به عهده دارند. در واقع، هر بخش از عصبهای نخاعی به قسمتی از بدن وصل است و آن را تحت کنترل دارد، پس هر آسیبی در یک بخش خاص، میتواند همان ناحیه را تحتتأثیر قرار دهد.
ماهیچهها؛ نگهبانان ستون فقرات
ماهیچههای اطراف ستون فقرات مثل نگهبانانی هستند که ستون فقرات را نگه میدارند و به آن کمک میکنند که هم پایدار باشد و هم بتواند حرکت کند. این ماهیچهها به سه دسته تقسیم میشوند: عضلات سطحی، میانی و عمقی. عضلات سطحی نزدیک به پوست قرار دارند و بیشتر در حرکتهای بزرگ و قدرتی مثل حرکت شانهها یا بلندکردن اشیا نقش دارند. عضلات میانی و عمقی که نزدیک به مهرهها و ستون فقرات قرار گرفتهاند، وظیفه اصلیشان حمایت از ستون فقرات و حفظ تعادل آن است.
ماهیچههای عمقیتر، که درست کنار مهرهها قرار دارند، مثل موتور حرکت ستون فقرات عمل میکنند و باعث میشوند بتوانیم به جلو یا طرفین خم شویم، کمرمان را قوس بدهیم، یا کمی بچرخیم. هر کدام از این ماهیچههای کوچک حرکات جزئی بین مهرهها را کنترل میکنند.
با همه بخشهای ستون فقرات انسان آشنا شویم!
ستون فقرات از چندین بخش مختلف تشکیل شده است که هر کدام وظایف و ویژگیهای خاص خود را دارند. این بخشها بهصورت مرتب از گردن تا پایین کمر ادامه دارند و با هم همکاری میکنند تا تعادل، حرکت و محافظت از اندامهای داخلی را ممکن کنند. آناتومی ستون فقرات شامل موارد زیر میشود.
- مهرههای گردن – شامل ۷ مهره (C1-C7) – این قسمت، حرکتهای سر و گردن را کنترل میکند.
- مهرههای سینه – شامل ۱۲ مهره (T1-T12) در ناحیه قفسه سینه است که به دندهها متصل است و از قلب و ریهها محافظت میکند.
- مهرههای کمر – شامل ۵ مهره (L1-L5) در پایین کمر است که قدرت بیشتری دارد و وزن بالاتنه را تحمل میکند.
- استخوان خاجی یا ساکروم – یکی از استخوانهای تشکیلدهنده لگن خاصره است و از جوش خوردن پنج مهرهٔ انتهایی (S1–S5) تشکیلشدهاست
- دنبالچه – از جوش خوردن ۴ مهره تشکیلشدهاست و در انتهای ستون فقرات قرار دارد.
مهرههای گردن
گردن، یا همان بخش گردنی ستون فقرات، از مجموعهای از استخوانها، اعصاب، ماهیچهها و تاندونها تشکیل شده که به ما کمک میکنند سرمان را ثابت نگه داریم و بهراحتی به جهات مختلف بچرخانیم. مهرههای گردنی، وظیفه اتصال جمجمه به بدن را دارند و هر کدام بسته به محل قرارگیری و وظیفهشان، شکل خاصی دارند. این بخش از ستون فقرات به شکل S است که به پخش وزن سر کمک میکند، تا فشار کمتری به گردن و ستون فقرات وارد شود.
در ستون فقرات گردنی، هفت مهره وجود دارد که از C1 تا C7 شمارهگذاری شدهاند. دو مهره اول گردن نقش مهمی در حرکت سر دارند: مهره اول، به نام اطلس (C1)، جمجمه را نگه میدارد و امکان بالا و پایینبردن سر را فراهم میکند؛ مهره دوم، به نام محور (C2)، به اطلس متصل است و امکان چرخش سر به طرفین را میدهد. این طراحی خاص کمک میکند که بتوانیم سرمان را بهراحتی و بدون آسیب در جهات مختلف حرکت دهیم.
بین مهرههای گردن دیسکهایی مثل بالشتکهای نرم قرار دارند که کمک میکنند مهرهها بهراحتی و بدون ساییدگی رویهم حرکت کنند. این دیسکها به ما اجازه میدهند که گردنمان را بچرخانیم، خم کنیم و به اطراف کج کنیم، بدون اینکه صدایی بشنویم یا احساس اصطکاک کنیم.
دیسکهای گردن، وزن سر را تحمل میکنند و آخرین دیسک یعنی دیسک گردن مهره ۵ و ۶ بیشترین وزن را تحمل میکند به همین دلیل بیش از بقیه دیسکها در معرض آسیبدیدگی قرار دارد که در موارد خفیف با ورزش و فیزیوتراپی، و در موارد شدید با جراحی درمان میشود
همچنین، عضلات و رباطهای اطراف گردن مثل تیمی هماهنگ، از مهرهها و نخاع محافظت میکنند و فشارها را جذب میکنند. به لطف این ساختار، گردن ما میتواند بهراحتی به جلو خم شود (مثل وقتی سر را به سمت قفسه سینه میآوریم)، به عقب کشیده شود (وقتی که به آسمان نگاه میکنیم) و به چپ و راست بچرخد. همه این بخشها با هم کار میکنند تا گردنمان هم محکم باشد و هم انعطاف داشته باشد، و بتوانیم بدون نگرانی، آزادانه سر خود را حرکت دهیم.
مهرههای سینه یا پشت
مهرههای سینهای ستون فقرات از T1 تا T12 ادامه دارند و هر کدام از این مهرهها، یک جفت دنده را به هم وصل میکند. این دندهها، که شکل منحنی و مسطحی دارند، با کمک مهرهها قفسه سینه را میسازند و به محافظت از اندامهای حیاتی مثل قلب و ریهها کمک میکنند. بخش سینهای ستون فقرات از پایه گردن شروع میشود و تا پایین دندهها امتداد دارد؛ این بخش بلندترین و یکی از محکمترین بخشهای ستون فقرات است.
ازآنجاکه مهرههای سینهای باید از قلب و ریهها محافظت کنند، ساختار بسیار پایداری دارند و کمتر در معرض آسیب قرار میگیرند. علاوه بر این، این مهرهها بهخاطر موقعیت و اتصالشان به دندهها، حرکت محدودی دارند که همین ویژگی باعث میشود این ناحیه در مقایسه با بقیه قسمتهای ستون فقرات استحکام بیشتری داشته باشد.
مهره های کمر
ستون فقرات کمری، که از پنج مهره بزرگ و قوی به نامهای L1 تا L5 تشکیل شده، در پایین کمر قرار دارد و سنگینترین بخش بدن را تحمل میکند. انتهاییترین بخش ستون فقرات کمری هم مهرههای ۴ و ۵ قرار دارند که بیشترین وزن بدن را تحمل میکنند. به همین دلیل دیسک کمر مهره ۴ و ۵ بیش از بقیه دیسکها در معرض آسیبدیدگی قرار دارد که در موارد خفیف با ورزش و فیزیوتراپی، و در موارد شدید با جراحی درمان میشود.
بهطورکلی مهرههای ستون فقرات به دلیل اندازه و استحکامشان، مثل ستون محکمی عمل میکنند که بالاتنه را نگه میدارد و تعادل بدن را برقرار میکند. بهخاطر همین ساختار محکم، ستون فقرات کمری به ما کمک میکند تا بتوانیم راه برویم، بدویم، بنشینیم، و اجسام سنگین را بلند کنیم. این مهرهها به لگن متصلاند و با داشتن یک انحنای طبیعی (منحنی لوردوتیک)، فشارهای وارد بر کمر را متعادل میکنند.
از طرفی، ماهیچهها و رباطهایی که به مهرههای کمر وصل هستند، امکان حرکت در همه جهات را فراهم میکنند؛ میتوانیم به جلو و عقب خم شویم، به پهلو کج شویم و حتی بچرخیم. جالب اینکه، بیشتر این حرکات به لطف دو مهره پایین کمر است که آزادی بیشتری برای چرخش و خمشدن دارند.
مهرههای کمری ستون فقرات همچنین از نخاع و عصبهای انتهایی آن به نام “دم اسب” محافظت میکند که تا پاها امتداد دارند و حس و حرکت پاها را کنترل میکنند. به زبان ساده، ستون فقرات کمری مثل محافظ قوی و پشتیبان کمر و پاها عمل میکند تا بتوانیم با ثبات و آزادی بدنمان را حرکت دهیم.
استخوان خاجی (ساکروم)
استخوان خاجی یا ساکروم، یک استخوان مثلثی شکل است که در پایینترین قسمت ستون فقرات قرار دارد و درست بالای دنبالچه و بین استخوانهای لگن جا گرفته است. ساکروم از پنج مهره بههم چسبیده تشکیل شده که بهمرور زمان با هم جوش خوردهاند و یک استخوان محکم و پایدار را شکل دادهاند.
نقش این استخوان بسیار مهم است؛ چرا که مثل یک پل یا اتصالدهنده عمل میکند و وزن بالاتنه را از ستون فقرات به لگن منتقل میکند، جایی که وزن بدن روی پاها پخش میشود. اگر ساکروم نبود، بدن به هنگام ایستادن یا راهرفتن نمیتوانست بهدرستی تعادل داشته باشد. به زبان ساده، ساکروم مثل ستون اصلی یک ساختمان است که همه چیز روی آن قرار میگیرد و به بدن کمک میکند که محکم و پایدار بایستد.
دنبالچه
دنبالچه یا کوکسیکس، در انتهاییترین بخش ستون فقرات قرار دارد و از چند مهره کوچک بههم چسبیده تشکیل شده است که در طول زمان با هم جوش خوردهاند. این استخوان کوچک و مثلثی شکل، ظاهراً کار چندان پیچیدهای ندارد، اما نقش مهمی در حمایت از بدن ایفا میکند.
دنبالچه بهعنوان نقطه اتصال ماهیچهها، رباطها و تاندونها به حفظ تعادل بدن کمک میکند و نقش مهمی در نشستن و برخاستن دارد؛ زیرا هنگام نشستن، وزن بدن به دنبالچه منتقل میشود و نبود یا آسیبدیدن آن میتواند نشستن را دردناک کند. عصبهای این ناحیه از انتهای نخاع و ساختاری به نام “دم اسب” منشعب میشوند و به کنترل حس و حرکت عضلات کف لگن و ناحیه دنبالچه میپردازند. بنابراین، هرگونه آسیب به این عصبها ممکن است درد در پایین کمر، لگن و پاها ایجاد کند.
ناهنجاریهای ستون فقرات
ستون فقرات ممکن است بهصورت مادرزادی، در اثر آسیب فیزیکی و ضربه، یا بهمرور زمان و به دلیل عادات ناصحیح در نحوه ایستادن و نشستن، دچار انحرافاتی شود.
کیفوز (قوز کمر)

لوردوز (گودی کمر)
لوردوز انحنای بیش از حد ستون فقرات به سمت داخل است که معمولاً در ناحیه کمر (کمری) ایجاد میشود و شکم و باسن را به بیرون متمایل میکند. این انحراف میتواند به دلیل ضعف عضلات شکم و کمر، وضعیتهای نادرست نشستن و ایستادن یا اضافهوزن رخ دهد. در گردن نیز ممکن است لوردوز ایجاد شود و باعث کشیدهشدن گردن به سمت عقب گردد. لوردوز در هر دو ناحیه گردن و کمر ممکن است منجر به درد، عدم تعادل در ستون فقرات و فشار اضافی بر عضلات و رباطها شود. درمان آن شامل تقویت عضلات و اصلاح وضعیت بدن است و در موارد خاص از بریس و فیزیوتراپی استفاده میشود.
اسکولیوز (کژ پشتی)

سؤالات متداول
چرا مهرههای کمر از بقیه مهرهها بزرگتر و ضخیمتر هستند و این ویژگی چه نقشی دارد؟
مهرههای کمر بزرگتر و ضخیمترند تا بتوانند وزن بالاتنه را تحمل کنند و فشارهای ناشی از نشستن و بلندکردن اشیا را کاهش دهند.
دیسکهای بین مهرهای از چه موادی تشکیل شدهاند و چطور از ستون فقرات محافظت میکنند؟
دیسکها از یک بخش نرم درونی (هسته پالپوز) و یک لایه بیرونی محکم (حلقه فیبری) تشکیل شدهاند که فشار و ضربه را جذب میکنند و از سایش مهرهها جلوگیری میکنند.
چرا برخی از مهرهها به دندهها متصل میشوند و بقیه این اتصال را ندارند؟
برخی از مهرهها در ناحیه سینهای به دندهها متصل میشوند تا قفسه سینه را شکل دهند و از اندامهای حیاتی مثل قلب و ریهها محافظت کنند. بقیه مهرهها این اتصال را ندارند؛ چون نیازی به ساختار محافظتی ندارند.
چرا مهرههای گردن نسبت به سایر مهرهها کوچکتر و ظریفتر هستند؟
مهرههای گردن کوچکتر و ظریفتر هستند؛ زیرا تنها وزن سر را تحمل میکنند و نیاز دارند که انعطافپذیر باشند تا حرکتهای سر را امکانپذیر کنند.
09126431079






















